(समाजशास्त्र फाउण्डेशनले आज काठमाडौंमा आयोजना गरेको गोष्ठीमा समाजशास्त्री प्राध्यापक चैतन्य मिश्रले धर्म र लोकतन्त्रबारे प्रवचन दिएका थिए। नेपालको लोकतन्त्रका खास समस्या र धर्म तथा लोकतन्त्रका बीचको भिन्नताबारे उनले व्यक्त गरेका विचार समकालीन नेपालको बौद्धिक राजनीतिक बहसका लागि महत्वपूर्ण हुने ठानेर यहाँ प्रकाशित गरिएको छ। -सम्पादक)
अहिले हामीले धार्मिक द्वन्द्वका केही कुराहरू देखिरहेका छौं। सर्लाही, नेपालगञ्ज र धरानका साथै तराईका विभिन्न स्थानमा र पहाडमा पनि कहिँकतै धार्मिक र जातीय द्वन्द्व देखिन थालेका छन्। ती अप्रकट छन् तर कुनै पनि बेला विष्फोट हुन सक्छन्। यसैमा गाईको मासु खानु हुने कि नहुने, खानु नहुने भए किन नहुने भन्ने कुरा पनि आउँछ। साथै, ठूलो गेरूवस्त्रधारी जुलुसको कुरा पनि आउँछ। यिनै घटनालाई पृष्ठभूमिमा राखेर आज हामी यो विषयमा चर्चा गर्दैछौं।
हामीलाई थाहा छ,पार्टी भित्रै पार्टीका नेताहरूबीचमैं द्वन्द्व छ। नेपाल कस्तो बनाउने भन्ने आ–आफ्नो दृष्टिकोण छ। प्रधानमन्त्री आफैं गेरूवश्त्र लगाएर देशभित्र र देशबाहिर डुलिरहनु भएको छ। काँग्रेसका सशांक कोइरालाले हिन्दूराज्य हुनुपर्छ भनेर भन्दै हिड्नुहुन्छ। एमालेमा पनि यस्तो छ। राप्रपामा कुरै भएन। सबै पार्टीमा यस्तो छ।
यस्ता घटना नेपालमा पहिले नभएका पनि होइनन्। संसारका अरू मुलुकमा नभएका पनि होइनन्। संसारमा सबैभन्दा उदार भनिने अमेरिकामा अहिले पनि जातीय द्वन्द्व चर्किरहेकै छ। समस्या संसार भरी नै छ र नेपालमा पनि छ। यसको अर्थ यो सामान्य कुरा हो र यसलाई सामान्यीकरण गरौं भन्ने हुँदै होइन। यसका पछाडि तात्कालिक, राजनीतिक, सामाजिक, आर्थिक, बौद्धिक कारणहरू हुन्छन्। र, खास किसिमको परिस्थितिमा उब्जिन्छन्। कुनै बेला यस्तो द्वन्द्व उजागर हुन्छ र कुनैबेला सुशुप्त हुन्छ। उजागर हुने कारण चाहिँ के हो त? हामीले यसमा ध्यान दिनु पर्छ।
हामीलाई थाहा छ, यस्तो द्वन्द्व पार्टी भित्रै छ। पार्टीका नेताहरूबीचमै छ। नेपाल कस्तो बनाउने भन्ने आ-आफ्नो दृष्टिकोण छ। प्रधानमन्त्री आफैं गेरूवश्त्र लगाएर देशभित्र र देशबाहिर डुलिरहनु भएको छ। काँग्रेसका सशांक कोइरालाले हिन्दुराज्य हुनुपर्छ भनेर भन्दै हिड्नु हुन्छ। एमालेमा पनि यस्तो छ। राप्रपामा कुरै भएन। सबै पार्टीमा यस्तो छ।
हामीलाई यो पनि थाहा छ, भारतमा भएको हिन्दूवादी धारले पनि काम गरिरहेको छ। आरएसएसले जिल्लाजिल्लामा शाखाहरू खोलिरहेको छ। त्यसपछि दुर्गा प्रसाईंको कुरा पनि योसँग सम्बन्धित छ। त्यसैले, केही न केही ठूलै पाकिरहेको जस्तो देखिन्छ। तर यो कति ठूलो हुन्छ भन्ने हामीलाई थाहा छैन।
यो सबै कुरालाई मत्थर गर्न पनि होला वा भोट पाउन हो, हाम्रा प्रधानमन्त्री, राष्ट्रपतिहरू नै बेलाबेला पशुपति जाने वा अर्को मन्दिर जाने, तीजमा जाने, शिवरात्रीमा जाने वा राजाले जे जे गर्थे, त्यो सबै गरिरहेको देखिरहेका छौं। त्यसैले, संविधानमा धर्मनिरपेक्ष लेखिए पनि हिजो हिन्दू राष्ट्र हुँदा जे भइरहेको थियो, पार्टी र नेताहरूले त्यसलाई कुनै न कुनै रूपमा निरन्तरता दिइरहेको नै देखिन्छ। अहिले यो कुरा अझ बढ्न लागेको हो कि भन्ने शंका छ।
यही परिस्थितिलाई पृष्ठभूमिमा राखेर म लोकतन्त्र भनेको के हो? धर्म भनेको के हो ? र, लोकतन्त्र र धर्म मिसाउनु हुन्छ कि हुँदैन ? लोकतान्त्रिक राजनीतिक पद्धतिमा धर्मलाई ठाउँ हुन्छ कि हुँदैन भन्ने विषयमा कुरा गर्छु।
पहिलो प्रश्न हामी सबैले लोकतन्त्रलाई राम्रोसँग बुझ्यौं कि बुझेनौं भन्ने हो। हामीले निर्दलीयताबाट मुक्ति चाहियो, त्यसैले दल चाहियो भन्यौं। दल र चुनाव भएपछि अरू कुराहरू हुँदै जान्छ भन्यौं। परिवर्तनका बाहक दल हुन र दल भएपछि हुन्छ भनेजस्तो भयो। त्यसैकारण दलीयकरण एकदमै द्रुत गतिमा अगाडि बढ्यो। दलले सबै चीज खाए। प्राध्यापक, डाक्टर नै खाए। राजनीतिक पार्टीका आधारमा प्राध्यापकको चुनाव, डाक्टरको चुनाव, उपभोक्ता समितिको चुनाव, वन समितिको चुनाव हुन थाल्यो। हुँदाहुँदा हामीले अस्ति भर्खरै देख्यौं, एनआरएन पनि दलले खायो। दलीयकरणले स्वतन्त्र नागरिकलाई कुनै ठाउँ नै छोडेन।
लोकतन्त्र भनेको पार्टी, सरकार र चुनाव मात्रै होइन। यसका धेरै पाटाहरू छन्। लोकतन्त्र वास्तवमा एउटा सार्वजनिक राजनैतिक ‘प्लाटफर्म’ हो। यो चाहिँ लौकिक संसारबारे हो। लौकिक शब्द यही लोकतन्त्रको लोक शब्दबाट बन्छ। यो भौतिक दुनियाँसँग सम्बन्धित छ, अलौकिक दुनियाँ वा देवलोकसँग यो सम्बन्धित छैन। परलोक, इहलोक, दैवलोक, धर्मलोकसँग यसको सम्बन्ध छैन।
पार्टी र चुनाव बाहेक लोकतन्त्रका अरू धेरै आयाम छन् भन्ने हामीले बिर्सियौं। लोकतन्त्र भनेको समस्त सामाजिक सम्बन्ध हामीले कसरी सञ्चालन गर्ने, परम्परा कसरी पुर्नगठित गर्ने, आर्थिक सम्बन्धहरू कसरी पुर्नगठित गर्ने भन्ने कुरा हो। मधेश र पहाडको, महिला र पुरूषको, दलित र गैरदलितको सम्बन्ध कसरी पुर्नगठित गर्ने भन्ने कुरा हो।
नेपाली बृहत शब्दकोशमा हेर्यो भने लोकको अर्थ लोकसँग सम्बन्धित, यस लोकको, सांसारिक वा व्यवहारिक भन्ने हुन्छ। त्यसमा उदाहरण दिएको छ- लौकिक विवाह। लौकिक विवाह भनेको वैदिक वा धार्मिक विधि अनुसार नभइ वरवधु स्वयं संलग्न रहेको विवाह भनेर यहाँ परिभाषित गरिएको छ। त्यसकारण लौकिक भित्र राजनीति पर्छ, आर्थिक कुराहरू पर्छ। त्यसैगरी, सम्पत्ति, कृषिका कुराहरू पनि यसैभित्र पर्छन्।
पार्टी र चुनाव बाहेक लोकतन्त्रका अरू धेरै आयाम छन् भन्ने हामीले बिर्सियौं। लोकतन्त्र भनेको समस्त सामाजिक सम्बन्ध हामीले कसरी सञ्चालन गर्ने, परम्परा कसरी पुनर्गठित गर्ने, आर्थिक सम्बन्धहरू कसरी पुनर्गठित गर्ने भन्ने कुरा हो। मधेश र पहाडको, महिला र पुरूषको, दलित र गैरदलितको सम्बन्ध कसरी पुनर्गठित गर्ने भन्ने कुरा हो। उपकुलपति र प्राध्यापकको, शिक्षक र विद्यार्थीको सम्बन्ध कसरी पुनर्गठित गर्ने भन्ने कुरा हो। स्कुलमा के पढाउने भन्ने कुरा हो। लोकतन्त्र आएपछि विद्यालयको पाठ्यपुस्तकमा के परिवर्तन भयो त? यता हाम्रो ध्यान गएकै छैन।
संस्कृति वा धर्मबारे हामीले छलफल नै गरेका छैनौं। राज्यसञ्चालनमा हामी पुरै धार्मिक हुन मिल्छ कि मिल्दैन भन्ने विषयमा हामीले ध्यान दिन सकेकै छैनौं। परम्परा छोडेपछि हामीले नयाँ किसिमले सोच्न थाल्नु पर्यो। नयाँ आँखाले सामाजिक सम्बन्धलाई हेर्न थाल्नु पर्यो। परिवर्तित समाजले हामीलाई कस्तो ज्ञान दिनु पर्छ, कस्तो सूचना लिन सिकाउनु पर्छ भन्ने बुझ्नु आवश्यक हुन्छ। पहिलेकै पाठ पढेर हुन्छ कि नयाँ पाठ चाहिन्छ ? स्वस्थानी नै पढ्ने हो भने नयाँ किसिमले कसरी पढ्ने भन्ने हो।
त्यसैले, लोकतन्त्रको मुख्य कुरा नागरिकको सिर्जना गर्ने हो। नागरिक भनेको आफ्नै खुट्टामा उभिने, शीर ठाडो गरेर हेर्नसक्ने र कसैले भनेको मान्नै पर्ने नभएको तर आफ्नो विवेकले काम गर्न सक्ने व्यक्ति हो। उसले कानुनबमोजिम काम गर्छ तर आफ्नो विवेक प्रयोग गर्छ। आलोचनात्मक भएर हेर्छ तर कसैको भक्ति गर्दैन। दलको नेताले वा मास्टरले वा बाबुले भनेको मान्नै पर्छ भन्ने छैन। यस्तो सशक्त नागरिक बन्ने प्रकृया लोकतन्त्रमा सुरू हुनुपर्ने हो।
हाम्रो अहिले गाउँमा मुखिया त छैनन्। बाबुबाजेसँगको सम्बन्ध पनि टाढाटाढा हुँदै गयो। तर, दलका नेताले जे भन्यो त्योचाहिँ गर्ने भयौं। काँग्रेस बन्ने, एमाले बन्ने, माओवादी बन्ने अनि तिनका नेताले जे भन्यो त्यही गर्ने भयौं। आफूले आलोचनात्मक भएरचाहिँ पटक्कै नसोच्ने परिपाटी हामीले विकास गर्यौं।
अहिले भएको के हो भने राजनीति कमजोर भएपछि भक्तिबाट पनि बल लिनुपर्ने अवस्था आयो। गेरूवश्त्र पनि लगाउनु पर्यो, पशुपति पनि धाउनु पर्यो। समाजलाई लोकतन्त्रलाई उन्नत लोकतन्त्रतिर लैजान सकेको भए यस्तो परिस्थिति आउने थिएन।
धर्मनिरपेक्ष राज्य भनेको के हो त ? यो भनेको मुलुकचाहिँ धर्मनिरपेक्ष तर व्यक्तिले आफ्नो नीजि जीवनमा जुनै धर्म पनि मान्न पाउने भनेको हो। हामी नीजी जीवनमा सारा कुरा विश्वास गर्न सक्छौं भनेको हो। घरमा पूजा कोठा राख्न पाइँदैन भनेको होइन। लुकाएर जनै लाउन हुन्न भनेको होइन। राज्य चाहिँ धर्मनिरपेक्ष भनेको हो। राज्य सञ्चालनका काममा जनै बाहिर देखाएर पाठ गर्न चाहिँ पाइँदैन भनेको हो। धार्मिक प्रतिनिधित्व र राज्य छुट्टाछुट्टै हुन् भनेको हो।
हिन्दूमा धर्मलाई दुई किसिमले लिइन्छ। पहिलो, ईश्वरवाद भयो। दोस्रो चाहिँ कर्तव्यका अर्थमा। यो ईश्वरसँग सम्बन्धित छैन। के गर्नु पर्छ र के गर्नु हुँदैन भन्ने अर्थमा धर्मलाई बुझिन्छ। प्रोफेसर भएर के गर्नुपर्छ त्यो मेरो धर्म हो। डाक्टर भएर के गर्नुपर्छ त्यो उसको धर्म हो। बाबु भएर के गर्नु पर्छ, आमा भएर के गर्नुपर्छ, बाजे भएर के गर्नुपर्छ वा बोजू भएर के गर्नुपर्छ यो सबै आ-आफ्नो धर्म हो। हिन्दू धर्ममा चाहिँ धर्मलाई यसरी पनि बुझिन्छ।
जहाँसम्म यो कर्तव्यको अर्थमा आउने धर्म र लोकतन्त्रको कुरा छ, त्यसमा धेरै भेद छैन। तर, ईश्वरवाद र लोकतन्त्रबीच भने ठूलो भेद छ। कर्तव्यको कुरा यो संसार अर्थात लोकसँग सम्बन्धित कुरा हो, यससँग चाहिँ ईश्वरवाद मिल्न सक्दैन। पहिलोले यो संसारको बारेमा सोच्छ भने दोस्रोले अर्को संसारको बारेमा सोच्छ। ईश्वरवादले यो संसार कुनै अदृश्य शक्तिले सञ्चालन गरिरहेको छ भन्छ। यसले हाम्रो लोकतान्त्रिक चेतानालाई अपहरण गर्छ। उसले पूजा गर्न लगाउँछ, भक्ति गर्न सिकाउँछ। हाम्रो समाज परिवर्तन गर्नका लागि हाम्रो राजनीतिक बललाई खियाउँछ। राजनीतिक बल छैन तर भक्तिमार्फत त्यो बल प्राप्त हुन्छ। त्यसैले, लोकतन्त्रमा ईश्वरवाद र हामीले गर्ने कार्य छुट्टाछुट्टै हुन्। उल्टो हुन भन्दिनँ तर अलगअलग चाहिँ हुन्।
अहिले भएको के हो भने राजनीति कमजोर भएपछि भक्तिबाट पनि बल लिनुपर्ने अवस्था आयो। गेरूवश्त्र पनि लगाउनु पर्यो, पशुपति पनि धाउनु पर्यो। समाजलाई लोकतन्त्रलाई उन्नत लोकतन्त्रतिर लैजान सकेको भए यस्तो परिस्थिति आउने थिएन।
त्यसोभए, धर्मलाई नैतिक व्यवहारका रूपमा परिभाषित गर्ने हो भने लोकतान्त्रिक मुलुकको धर्म के हो त भन्ने प्रश्न आउँछ। नागरिकत्वको परिपालन र विस्तार, लोकतन्त्रको धर्म हो। नागरिक लोकतन्त्रको सबैभन्दा मुख्य कुरा हो। नागरिक बिना लोकतन्त्र हुँदैन। अहिलेको सरकारले गर्नुपर्ने मुख्य काम यो हो।
अर्को नागरिकलाई प्रश्न गर्न लगाउने सार्वजनिक वृत्त बनाउनु पर्यो। प्रश्न गर्ने भन्नेबित्तिकै मुड्की नै ठटाउन जानुपर्छ भन्ने होइन, तर अनुशासित रूपमा प्रश्न गर्ने नागरिक हुनुपर्यो। परिआयो भने मुड्की पनि ठटाउन पर्ला तर साधारणतया अनुसाशित रूपमा प्रश्न गर्न सकिन्छ। आफ्नो अधिकारका बारेमा बोल्नु पर्यो। परेमा जुलुसमा पनि जानु पर्यो।
परम्पराका कतिपय राम्रा कुरा होलान्, कतिपय नराम्रा कुरा पनि छन्। हाम्रो परम्परामा आलोचनात्मक हुने भन्ने छैन, त्यसैले आलोचनात्मक नागरिक निर्माण गर्न सकिँदैन। हाम्रो परम्परामा जातीय विभेद बलियो छ, लैङ्गिक विभेदको कुरा छ, पहाड र मधेशको कुरा छ, धर्मसँगसँगै यी सबै कुरा फेरि उत्थान भएर आउँछन्।
लोकतन्त्रिक नागरिकको अर्को गुण सबै नागरिक बराबर हुन् भन्ने कुरा हो। लोकतान्त्रिक मुलुकले, लोकतान्त्रिक मुलुकका नेताले तन, मन, बचनले यो गरेर देखाउनु पर्यो। एकैचोटी यो उद्देश्य प्राप्त नहोला, समय लाग्ला तर त्यो बाटोमा त हिँड्नु पर्यो नि। सकेसम्म छिटो पनि हिड्नु पर्यो। उभिन वा पछाडि फर्किन भने पाइएन।
हाम्रो मूल धर्म भनेको हाम्रो संविधान हो। त्यहाँ जे लेखिएको छ, त्यो नै लोकतन्त्रको धर्म हुने भयो।
अब लोकतन्त्र र धर्म मिसिन्छ कि मिसिँदैन भन्ने कुरामा जाऔं। यसका लागि एकछिन कल्पना गरौं, हामी धर्मनिरपेक्ष नभएर धार्मिक राज्य भयौं। पूर्ण रूपमा धार्मिक राज्य त नहोला तर मानौं संविधानमा धर्म निरपेक्षता हटायौं र हामी धार्मिक राज्यको बाटोमा हिड्न थाल्यौं। वा धर्मसापेक्ष भयो भने के हुन्छ?
धार्मिक राज्य भयो भने हामी परम्पराबाट अहिले भन्दा बढि निर्देशित हुन्छौं। परम्पराका कतिपय राम्रा कुरा होलान्, कतिपय नराम्रा कुरा पनि छन्। हाम्रो परम्परामा आलोचनात्मक हुने भन्ने छैन, त्यसैले आलोचनात्मक नागरिक निर्माण गर्न सकिँदैन। हाम्रो परम्परामा जातीय विभेद बलियो छ, लैङ्गिक विभेदको कुरा छ, पहाड र मधेशको कुरा छ, धर्मसँगसँगै यी सबै कुरा फेरि उत्थान भएर आउँछन्।
त्यसपछि त्यहाँका शासकहरूले देवताका एजेन्ट भएर काम गर्छन् र आफ्नो कामलाई देवताका नाममा पुष्टि गर्छन्। यो काम गर्नलाई हामीलाई देवताले अधिकार दिएका हुन्छन्। पहिले पनि हामीले सुनेका थियौं- पशुपतिनाथले हामी सबैको कल्याण गरून् भन्ने। अहिले पनि प्रहरी वा सेनाको अड्डामा मन्दीर स्थापना गर्नै पर्ने छ। यो अझै बढेर जान्छ।
जातीयता बलियो भयो भने पनि लोकतन्त्र बाँकी रहँदैन। जातीयता बलियो भयो भने जातीय मुखियाहरूले राज्य चलाउने कुरा आउँछ। यसले चुनावबाट छानिएको नेतृत्वलाई अस्वीकार गर्छ।
हुन त बढ्दो ईशाइकरणलाई चुनौति दिन यसो गरेको वा गर्नुपर्छ भन्ने पनि छन्। पक्कै पनि ईशाइकरण निकै तिब्र छ। तर, धर्मनिरपेक्ष मुलुकमा यस्तो भन्न पाइँदैन। हामीले ईशाइकरण पनि रोक्नु पर्यो र यसलाई पनि रोक्नु पर्यो। मानिसहरूलाई लौकिक संसारतिर फर्काउनु पर्यो। ईशाइकरण चर्कियो भन्दैमा यो पनि चर्काउन पाइँदैन। दुवै कुरालाई मत्थर पार्नुपर्यो। अलौकिक तत्वहरूलाई दुर्बल बनाउनु पर्यो तर बाघ बलियो भयो भनेर सिंह पाल्छु भन्नु भएन।
जातीयता बलियो भयो भने पनि लोकतन्त्र बाँकी रहँदैन। जातीयता बलियो भयो भने जातीय मुखियाहरूले राज्य चलाउने कुरा आउँछ। यसले चुनावबाट छानिएको नेतृत्वलाई अस्वीकार गर्छ। द्वन्द्वको समयमा धेरै ठाउँमा यस्तो भएको छ। अफगानिस्तानमा यही भएको थियो।
जातीयताले गर्दा समाज कुल, खान्दान, वंश आदिमा आधारित हुन थाल्छ। हामीले देखेका छौं, कट्टर इस्लामिक मुलुकहरूमा अहिले पनि लोकतन्त्र छैन। त्यहाँ राजा पनि छन् र राज्य पनि धार्मिक छन्।
भारतमा राजा नभए पनि के हो के हो जस्तो भएको छ। योगी आदित्यनाथ र मोदी राजा त होइनन्, तर त्यस्तै अवस्था आइरहेको छ। धर्मलाई राजनीतिसँग जोड्दा के लाभ हुन्छ भन्ने उनीहरूलाई थाहा छ। तर, समाज क्रमश: गैरलोकतन्त्रिक बन्दै छ। लोकतन्त्र कमजोर हुँदै छ। लोकतान्त्रिक मूल्यमान्यतामा ह्रास आउने भनेको पहिलेको सामाजिक विभाजनलाई बलियो बनाउने हो। भारतमा यही भइरहेको छ।
हाम्रो संविधानमा अहिले केही किसिमको धर्मनिरपेक्षता उल्लेख छ। व्यवहार धार्मिक नै भए पनि संविधानले यति प्रत्याभूत गरेको छ। त्यसैले, यसलाई पनि सिद्याउने हो भने हाम्रो व्यवहार अझ बढी दुषित हुँदै जान्छ।
धर्मनिरपेक्षतालाई दुई किसिमले बुझिन्छ। एउटा हल्का बुझाइ के छ भने राज्य र राजनीतिक दलका नेताहरूले सबै धर्मलाई बराबरी रूपमा लिन्छन् भन्ने छ। उनीहरूले इदमा पनि मुबारक, दशैंमा पनि मुबारक, क्रिसमसमा पनि मुबारक, ल्होसारमा पनि मुबारक गरेर सबैलाई बराबर गर्छन् भन्ने छ। यो मलुवा वा हलुका कुरा हो।
वास्तविक अर्थमा धर्मनिरपेक्षता भनेको राज्यसत्ता सञ्चालनमा धर्मलाई छिराउँदै नछिराउने भन्ने हो। मुबारक भन्ने कुरै होइन। धर्म छुट्टै हो, राज्य सञ्चालन छुट्टै हो। पूजा गर्दै हिड्ने होइन। कार्यालय भवन बनाउँदा खाल्डोमा गएर पूजा गर्ने होइन।
लोकतन्त्र भनेको राजनैतिक समाजसँग मात्रै सम्बन्धित छ। अलौकिक, दैवी, पुरोहित्याईं वा भक्तिसँग सम्बन्धित छैन। लोकतन्त्र जीवित मान्छेहरूसँग सम्बन्धित छ, भूतप्रेत, देवीदेवतासँग सम्बन्धित छैन।
हामीकहाँ यो मलुवा धर्मनिरपेक्षता स्वीकार्य छ तर वास्तविक धर्मनिरपेक्षता स्वीकार्य छैन। किनभने पहिलोले भोट तान्छ, दोस्रोले भोट काटिन्छ। तर, हामी जानु पर्ने त अलौकिक वा पारलौकिकबाट लौकिक तीर हो। वास्तविक धर्मनिरपेक्षता तीर हो।
लोकतन्त्र भनेको राजनैतिक समाजसँग मात्रै सम्बन्धित छ। अलौकिक, दैवी, पुरोहित्याईं वा भक्तिसँग सम्बन्धित छैन। लोकतन्त्र जीवित मान्छेहरूसँग सम्बन्धित छ, भूतप्रेत, देवीदेवतासँग सम्बन्धित छैन।
कुनै पनि नेता घरभित्र धार्मिक भए भयो। पूजा कोठा राखे भयो। तर, राज्य सञ्चालनका काम धार्मिक रूपमा गर्नु भएन। लोकतन्त्रको सार भनेको यही हो।
अन्त्यमा, अहिले नेपालमा धर्मनिरपेक्षता सकिन लाग्यो कि, धर्म फर्किन लाग्यो कि भन्ने डर बढेको छ। यसको एउटा कारण सरकारको ‘पर्फमेन्स’ कम भएर हो। अर्को, नागरिक सहभागिता कम भयो। दलले मात्रै हुन्छ भन्ने भयो। अर्को कारण चाहिँ संसारभरी चलिरहेको दक्षिणपन्थी हावाले पनि असर गरिरहेको छ। अझ, भारतमा भइरहेको कुराले हामी छिटै प्रभावित भइहाल्छौं। अहिले हामी यही प्रभावको बेलामा छौं। तर, यसलाई चिर्ने दायित्व हाम्रै हो।
भिडियो:
